به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از هرمزگان ،حجت الاسلام والمسلمین عباس خیراندیش معاونت پژوهش حوزه علمیه استان هرمزگان در یادداشتی به واکاوی مفهوم «علم نافع» در منظومه فکری رهبر شهیدانقلاب اسلامی، حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای (ره) میپردازد .
متن یادداشت بدین شرح است :
فهرست یادداشت ها:
۱-بعد علمی: علم نافع در اندیشه رهبر شهیدانقلاب اسلامی؛ از رتبه جهانی تا گرهگشایی ملی
۲- بعد اخلاقی: اخلاق حکمرانی؛ از فضیلت فردی تا زیرساخت قدرت
«قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ» (سوره زمر، آیه ۹)
رسول اکرم (ص): «اللَّهُمَّ انْفَعْنِی بِمَا عَلَّمْتَنِی وَعَلِّمْنِی مَا یَنْفَعُنِی» (دعای مأثور)
علم نافع در اندیشه رهبر شهیدانقلاب اسلامی؛ از رتبه جهانی تا گرهگشایی ملی
چکیده
این یادداشت به واکاوی مفهوم «علم نافع» در منظومه فکری رهبر شهیدانقلاب اسلامی، حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای (ره) میپردازد و پرسش بنیادین مطرح میکند که چرا با وجود ارتقای رتبه علمی ایران به جایگاه هفدهم جهان، هنوز شکافی محسوس میان «تولید دانش» و «رفع نیازهای عینی امت» مشهود است. با روش تحلیل برهانی در چهار ساحت (وحیانی، عقلی-فقهی، استنباط از بیانات رهبری، و اقدامات نهادی)، نشان داده میشود که رکن محوری اندیشه معظمله (ره)، نفی رویکرد «علم برای علم» و گذار به «علم نافع» است. یافتههای پژوهش بیانگر آن است که در منطق فکری ایشان، علم تنها زمانی اعتبار حقیقی مییابد که زنجیره «پژوهش، فناوری و ثروت ملی» را با هدف رفاه عمومی تکمیل کند. بر این اساس، ضمن تبیین مبانی وحیانی (سوره زمر، آیه ۹ - تفسیر المیزان) و حکم عقلی-فقهی (قاعده وجوب مقدمه واجب و فتوای امام خمینی(ره) در کتاب ولایت فقیه)، پیشنهاد عملیاتی ارائه میشود: «مرکز مدیریت حوزه علمیه قم» با تأسیس «شورای راهبردی تألیف متون درسی» با عضویت مشترک حوزه و دانشگاه، حداقل ۳۰ عنوان کتاب درسی بومی در ۵ رشته اصلی علوم انسانی تا پایان برنامه هفتم توسعه تألیف نماید.
واژگان کلیدی: علم نافع، رهبر شهیدانقلاب اسلامی، حوزه علمیه، علوم انسانی اسلامی، طرح کلان تحول و تعالی، گرهگشایی ملی، اجتهاد تمدنساز.
طرح مسئله:
در خوانشهای متداول از منظومه فکری رهبر شهیدانقلاب اسلامی، حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای (ره)، غالباً بر «شتاب رشد علمی» و کسب رتبههای برتر در مراکز مرجع جهانی تمرکز میشود؛ گویی غایت قصوای این حرکت تمدنی، تنها دستیابی به نصابهای کمی در مقالات بینالمللی است. (بیانیه گام دوم انقلاب، ۲۲/۱۱/۱۳۹۷، بند ۴) اما پرسش بنیادین و چالشبرانگیز در واکاوی میراث علمی معظمله (ره) اینجاست: چرا با وجود رشد چشمگیر تولیدات علمی در چهار دهه اخیر و ارتقای جایگاه ایران به رتبه هفدهم جهان در سال ۲۰۲۴، هنوز شکافی محسوس میان «تولید دانش» و «رفع نیازهای عینی امت و نظام اسلامی» مشهود است؟ (گزارش ISC، بهمن ۱۴۰۳) برای نمونه، چرا در مسائلی چون تحریم دارو و ضرورت تولید دانشبنیان در صنعت داروسازی یا بحران راهبردی منابع آب، هنوز با تنگناهای جدی مواجهیم؟ آیا علم در منطق فکری رهبر شهیدانقلاب اسلامی، صرفاً ابزاری برای رقابت نمایشی در زمین بازی غرب است یا وسیلهای برای گشودن بنبستهای تمدنی؟ پرسش اصلی این یادداشت، تبیین چگونگی گذار از شاخصهای انتزاعی به «علم نافع» در مقام عمل است.
تحلیل:
الف: مبنای وحیانی:
در نگاه وحیانی که شالوده تفکر تمدنی معظمله (ره) را تشکیل میدهد، علم نوری است که باید مایه عروج و پویایی جامعه باشد (طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، بخش ایمان). خداوند در سوره زمر آیه ۹ با استفهامی انکاری و تقریری برتری عالمان را بر غیرعالمان مطرح میکند. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان ذیل این آیه تأکید میورزد که این برتری، نه در صرف انباشت مفاهیم ذهنی، بلکه به سبب «عمل نفعرسان» و ثمرات وجودی علم آنان در ساحت حیات طیبه است (تفسیر المیزان، جلد ۲۰، صفحه ۳۵۰). علمی که گره از معضلات مسلمین نگشاید، مصداق «علم غیرنافع» است که در لسان روایات از آن به خدا پناه برده شده است. این مبنای وحیانی، زیربنای حکم عقلی و فقهی در لزوم کارآمدسازی دانش است.
ب: حکم عقلی و فقهی:
این تلقی وحیانی از ماهیت دانش، در ساحت عقل و فقه نیز به شکل قواعدی منضبط تجلی مییابد. بر پایه قاعده فقهی «وجوب مقدمه واجب»، حفظ عزت بلاد اسلامی و استقلال نظام از واجبات مؤکد است. حضرت امام خمینی (ره) در کتاب ولایت فقیه یا حکومت اسلامی تصریح میفرمایند که تحصیل علومی که اداره شئون جامعه و رفع نیازهای نظام اسلامی بر آن متوقف است، از باب واجب کفایی بر آحاد متخصصین فرض است (امام خمینی، ولایت فقیه یا حکومت اسلامی، بخش نیاز حکومت در رأس امور جهان). این فتوا نشان میدهد که از منظر فقهی، علمِ بیاثر در حوزه نیازهای جامعه، نهتنها مستحب نیست، بلکه ترک واجب کفایی و حرام شرعی است. در مباحث اصولی، علم زمانی اعتبار حقیقی مییابد که مقدمهای کارآمد برای امتثال تکالیف امت باشد. این حکم فقهی، در بیانات رهبر شهیدانقلاب اسلامی بازخوانی نوینی یافته است.
ج: استنباط از بیانات رهبر شهیدانقلاب اسلامی:
این پیوند وثیق میان ضرورت عقلی و تکلیف فقهی، شالوده مطالبات راهبردی معظمله (ره) در موضوع علم است. رکن محوری اندیشه ایشان، نفی رویکرد «علم برای علم» و لزوم گذار به «علم نافع» است. رهبر شهیدانقلاب اسلامی در دیدار با نخبگان صراحتاً میفرمایند: «حرکت علمی کشور نباید متوقف شود؛ این حرکت باید شتاب بگیرد، اما شتابی که به حل مسائل کشور بینجامد.« بیانات در دیدار نخبگان، ۱۳/۰۷/۱۳۹۹، پایگاه Khamenei.ir»
از منظر ایشان، دانشگاه باید از حلقه تقلید علمی خارج شده و به چشمهای جوشان بدل شود که ثمرهاش در معیشت مردم نمایان گردد. به تعبیر آیتالله مصباح یزدی (ره) که همسو با این نگاه تمدنی بود: «علمی که به درد زندگی مردم نخورد، یا علم نیست یا نافع نیست».
د) اقدامات نهادی و سیره علمی:
تحقق این نگاه تحولی، مستلزم کنشگری نهادهای تمدنساز همچون حوزه علمیه در میدان عمل است. سیره علمای سلف چون صاحب جواهر گواه است که آنان علم را برای اداره نظاممند زندگی امت تدوین میکردند. در سالهای اخیر، مرکز مدیریت حوزههای علمیه تحت هدایتهای معظمله (ره)، با پیگیری «طرح کلان تحول و تعالی»، گامهای مهمی در راستای گشودن بنبستهای علمی برداشته است و راهاندازی درختواره رشتههای حوزوی با ۱۶ رشته و ۴۰۰ گرایش و تأسیس «دفتر فلسفههای مضاف و نظامات اجتماعی»، نشان از ارتقای حوزه از «حلقه حفظ میراث» به «کارگاه تولید علم دینی» دارد. (سایت مرکز مدیریت حوزههای علمیه، ۱۴۰۵)
رهبر شهیدانقلاب اسلامی در دیدار با طلاب و اساتید حوزه صراحتاً فرمودند: «حوزه باید در مرزهای دانش حرکت کند و پاسخگوی نیازهای روز جامعه باشد. «بیانات در دیدار طلاب و اساتید، ۱۹/۱۰/۱۴۰۲، پایگاه Khamenei.ir»
جمعبندی و پیشنهادات
در اندیشه رهبر شهیدانقلاب اسلامی، علم تنها زمانی «نافع» است که زنجیره «پژوهش، فناوری و ثروت ملی» را با هدف رفاه عمومی تکمیل کند. راهبرد اصلی در میراث تمدنی ایشان، خروج از ترجمهمحوری و ورود به عرصه «انقلاب علمی» برای رفع نیازهای ملی است. در این راستا، پیشنهاد میشود «مرکز مدیریت حوزه علمیه قم» با تسریع در اجرای طرح کلان تحول و تعالی، کرسیهای تخصصی «فقه مسائل مستحدثه» را گسترش داده و با تأسیس «شورای راهبردی تألیف متون درسی» با عضویت مشترک حوزه و دانشگاه، حداقل ۳۰ عنوان کتاب درسی بومی در ۵ رشته اصلی علوم انسانی (روانشناسی، اقتصاد، جامعهشناسی، علوم سیاسی، حقوق) بر پایه مبانی وحیانی تا پایان برنامه هفتم توسعه تألیف نماید.
علم نافع، علمی است که نه در کتابخانهها خاک بخورد، نه در پایگاههای استنادی غربی خودنمایی کند، بلکه در سفره مردم بنشیند و گره از کار فروبسته امت بگشاید.
فهرست منابع:
۱. قرآن کریم.
۲. طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی، ج۲۰، ۱۳۷۴.
۳. خمینی، سید روحالله، ولایت فقیه یا حکومت اسلامی، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام، ۱۳۷۸.
۴. خامنهای، سید علی، طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، تهران: انتشارات انقلاب اسلامی، ۱۳۹۵.
۵. خامنهای، سید علی، بیانیه گام دوم انقلاب، ۲۲/۱۱/۱۳۹۷، Khamenei.ir.
۶. خامنهای، سید علی، بیانات در دیدار نخبگان، ۱۳/۰۷/۱۳۹۹، Khamenei.ir.
۷. خامنهای، سید علی، بیانات در دیدار طلاب و اساتید حوزه، ۱۹/۱۰/۱۴۰۲، Khamenei.ir.
۸. پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC)، گزارش سالانه تولیدات علمی، بهمن ۱۴۰۳.
۹. مرکز مدیریت حوزههای علمیه، طرح کلان تحول و تعالی و درختواره رشتهها، ۱۴۰۵، mcms.ir.
«إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ» (سوره نحل، آیه ۹۰)
رسول اکرم (ص): «إنّما بُعِثتُ لأُتَمِّمَ مَکارِمَ الأخلاق» (حسن بن فضل طبرسی، مکارمالأخلاق، صفحه ۸)
اخلاق حکمرانی؛ از فضیلت فردی تا زیرساخت قدرت
چکیده
این یادداشت به واکاوی مفهوم «اخلاق حکمرانی» در منظومه فکری رهبر شهیدانقلاب اسلامی، حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای (ره) میپردازد و پرسش بنیادین مطرح میکند که چرا در اندیشه معظمله (ره)، اخلاق مسئولان نهتنها یک فضیلت شخصی، بلکه زیربنای اصلی قدرت و مشروعیت حکمرانی است. با روش تحلیل برهانی در چهار ساحت (وحیانی، عقلی-فقهی، استنباط از بیانات رهبری، و اقدامات نهادی)، نشان داده میشود که رکن محوری اندیشه ایشان، نفی جدایی اخلاق از سیاست و تأکید بر «سادهزیستی» بهمثابه یک تکلیف حکومتی است. یافتههای پژوهش بیانگر آن است که در منطق فکری معظمله (ره)، اخلاق مسئولان موتور محرک امیدآفرینی و ضامن بقای مشروعیت نظام است. بر این اساس، ضمن تبیین مبانی وحیانی (سوره نحل، آیه ۹۰ و تفسیر المیزان) و حکم عقلی-فقهی (شرح چهل حدیث امام خمینی(ره))، پیشنهاد عملیاتی ارائه میشود: «سازمان اداری و استخدامی کشور» با همکاری حوزههای علمیه، پروژه ملی «استقرار نظام رتبهبندی اخلاقی کارگزاران» را با الزام دورههای «اخلاق کاربردی در حکمرانی» و «گواهی صلاحیت اخلاقی» تا پایان برنامه هفتم توسعه اجرا نماید.
واژگان کلیدی: اخلاق حکمرانی، رهبر شهیدانقلاب اسلامی، تهذیب نفس کارگزاران، سادهزیستی، مدیریت جهادی، رتبهبندی اخلاقی، گواهی صلاحیت اخلاقی
طرح مسئله:
در تحلیلهای متداول از نسبت میان «اخلاق» و «سیاست»، غالباً اخلاق پدیدهای حاشیهای یا صرفاً زینتی برای تلطیف فضای سرد بوروکراتیک قلمداد میشود؛ گویی غایت توصیههای اخلاقی در نظام اسلامی، تنها بهبود رفتارهای شخصی کارگزاران در خلوت فردی است. اما پرسش بنیادین و تمدنی در واکاوی میراث رهبر شهیدانقلاب اسلامی، حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای (ره) اینجاست: چرا در اندیشه معظمله (ره)، اخلاق مسئولان نهتنها یک فضیلت شخصی، بلکه زیربنای اصلی قدرت و مشروعیت حکمرانی قلمداد شده است؟ برای نمونه، در مسائلی چون مبارزه با مفاسد اقتصادی یا پدیده اشرافیگری برخی مدیران، چرا ضربه به «اعتماد ملی» بسیار هولناکتر از خسارت مادی توصیف میگردد؟ پرسش اصلی این یادداشت، تبیین چگونگی گذار از اخلاق انتزاعی به «اخلاق حکمرانی» و چرایی اولویت تهذیب نفس کارگزاران بر تودههای مردم در منظومه فکری رهبر شهیدانقلاب اسلامی است (بیانیه گام دوم انقلاب، ۲۲/۱۱/۱۳۹۷، بند ۴).
تحلیل
الف: مبنای وحیانی:
در منطق وحی که شالوده تفکر تمدنی معظمله (ره) را تشکیل میدهد، نظام اجتماعی بر پایههای اخلاق استوار است. خداوند در سوره نحل آیه ۹۰ با فرمانی قاطع، «عدل» و «احسان» را که قلههای رفتار اخلاقی در ساحت اجتماعاند، مطالبه میکند. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان ذیل این آیه تأکید میورزد که امر به عدل و احسان، تنها یک توصیه فردی نیست، بلکه معطوف به «اصلاح بنیانهای جامعه» است (تفسیر المیزان، جلد ۱۲، صفحه ۴۷۶). از این منظر، اگر کارگزاران نظام اسلامی از دایره عدل و احسان خارج شوند، حقیقتِ دعوت وحیانی در ساحت اجتماع ابتر میماند. اخلاق در قرآن، روحِ حاکم بر تمامی قوانین است و بدون آن، کالبد جامعه دچار تعفن استکبار خواهد شد. (طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، بخش امت و امامت)
ب: حکم عقلی و فقهی:
بر پایه عقل عملی و قواعد منضبط اخلاقی، «اصلاح غیر، متوقف بر اصلاح خویشتن» است. در مبانی فقهی و کلامی مورد استناد معظمله (ره)، کارگزار در حکومت اسلامی شأنیتی از باب «ولایت» و «امانت» دارد. حضرت امام خمینی (ره) در کتاب عظیم «شرح چهل حدیث» ذیل بحث جهاد با نفس تصریح میفرمایند که غلبه بر تمایلات نفسانی و خودخواهی، مقدمه واجب برای هرگونه کنشگری اجتماعی و حکومتی است (امام خمینی، شرح چهل حدیث، صفحه ۱۷). از منظر عقلی، کسی که در جهاد اکبر (مبارزه با نفس) مغلوب است، نمیتواند در جبهه اداره جامعه پیروزمند باشد؛ چراکه قدرت بدون تهذیب، به فرعونیت میانجامد. این قاعده اخلاقی، در بیانات رهبر شهیدانقلاب اسلامی به شکلی راهبردی برای تدبیر زندگی مؤمنانه بازخوانی شده است.
ج: استنباط از بیانات رهبر شهیدانقلاب اسلامی:
رکن محوری مطالبات معظمله (ره)، نفی جدایی اخلاق از سیاست و تأکید بر «سادهزیستی» به مثابه یک تکلیف حکومتی است. رهبر شهیدانقلاب اسلامی در بیانیهای راهبردی صراحتاً فرمودند: «معنویّت و اخلاق، جهتدهنده همۀ حرکتهای فردی و اجتماعی و نیاز اصلی جامعه است» (بیانیه گام دوم انقلاب، ۲۲/۱۱/۱۳۹۷، بند ۴). ایشان در مطالبات خود، بارها بر مبارزه با فساد و لزوم طهارت اقتصادی مدیران تأکید ورزیده و فرمودند: «مسئولان در نظام اسلامی باید پیشگامان تهذیب نفس باشند؛ چرا که لغزش آنان، لغزش یک ملت است.(بیانات در دیدار مسئولان نظام، ۲۳/۰۱/۱۴۰۱، پایگاهKhamenei.ir ) از منظر ایشان، اخلاق مسئولان، موتور محرکِ امیدآفرینی در جامعه و ضامن بقای مشروعیت نظام است.
د: اقدامات نهادی و سیره علمی:
تحقق این رویکرد، مستلزم تبدیل ارزشهای اخلاقی به نظامات اجرایی و صیانت از میراث غنی اخلاقی است. سیره بزرگان اخلاق اسلامی همچون فیض کاشانی در کتاب «المحجة البیضاء» گواه است که آنان اخلاق را نه برای گوشهگیری، بلکه برای تدبیر زندگی صالحانه تدوین میکردند. در سالهای اخیر، تحت هدایتهای معظمله (ره)، اقدامات نهادی ارزشمندی چون تدوین منشورهای اخلاق حرفهای در دستگاههای اجرایی دنبال شده است. (منشورهای اخلاق حرفهای، سازمان اداری و استخدامی کشور، ۱۴۰۴) همچنین تأسیس «دفتر فلسفههای مضاف و نظامات اجتماعی» گامی در جهت تبیین پیوند اخلاق با حکمرانی و عبور از نگاه نمایشی به ارزشها است. (سایت مرکز مدیریت حوزههای علمیه، ۱۴۰۵) معظمله (ره) بر «مدیریت جهادی» که آمیزهای از تخصص و تقواست، به عنوان راهکار نهایی تأکید داشتند. (بیانات در دیدار مدیران دستگاههای اجرایی، پایگاه Khamenei.ir)
جمعبندی و پیشنهاد عملیاتی:
در میراث تمدنی رهبر شهیدانقلاب اسلامی، اخلاق تنها یک توصیه نیست، بلکه «زیرساخت قدرت ملی» و ضامن بقای مشروعیت نظام است. راهبرد اصلی، گذار از نگاه نمایشی به اخلاق و تبدیل آن به «شاخص ارزیابی مدیران» است. در این راستا، پیشنهاد میشود «سازمان اداری و استخدامی کشور» با همکاری حوزههای علمیه، پروژۀ ملی «استقرار نظام رتبهبندی اخلاقی کارگزاران» را اجرایی نماید. شایسته است تا پایان برنامه هفتم توسعه، گذراندن دورههای تخصصی «اخلاق کاربردی در حکمرانی» برای تمامی مدیران سطوح میانی و عالی الزامی گشته و «گواهی صلاحیت اخلاقی» به عنوان یکی از پیششرطهای اصلی انتصاب و ارتقای شغلی در نهادهای حاکمیتی لحاظ گردد.
اخلاق در منظومه فکری رهبر شهیدانقلاب اسلامی، نه حصاری برای محدود کردن آزادی مسئولان، بلکه نوری است که مسیر خدمتِ صادقانه را از کوره راهِ قدرتطلبی متمایز کرده و حاکمیت را به «حیات طیبه» پیوند میزند.
فهرست منابع
۱. قرآن کریم.
۲. طبرسی، حسن بن فضل، مکارمالأخلاق، ترجمه برقعی، تهران: اسلامیه، ۱۳۸۵، ص ۸.
۳. طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی، ج۱۲، ۱۳۷۴.
۴. خمینی، سید روحالله، شرح چهل حدیث، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام، ۱۳۷۸.
۵. کاشانی، ملا محسن فیض، المحجة البیضاء، تهران: مؤسسه الصادق، ۱۴۰۶ق.
۶. خامنهای، سید علی، طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، تهران: انتشارات انقلاب اسلامی، ۱۳۹۵.
۷. خامنهای، سید علی، بیانیه گام دوم انقلاب، ۲۲/۱۱/۱۳۹۷، Khamenei.ir.
۸. خامنهای، سید علی، بیانات در دیدار مسئولان نظام، ۲۳/۰۱/۱۴۰۱، Khamenei.ir.
۹. سازمان اداری و استخدامی کشور، منشورهای اخلاق حرفهای، ۱۴۰۴.
۱۰. مرکز مدیریت حوزههای علمیه، دفتر فلسفههای مضاف و نظامات اجتماعی، ۱۴۰۵، mcms.ir.
نظر شما